Για χρόνια, μας έλεγαν ότι η κοινωνική άνοδος είναι ζήτημα δουλειάς. Δουλεύεις, αμείβεσαι, αποταμιεύεις, προοδεύεις. Σήμερα, αυτός ο κανόνας ακούγεται όλο και πιο ανεπαρκής. Όχι γιατί η εργασία έχασε την αξία της, αλλά γιατί η περιουσία απέκτησε πολύ μεγαλύτερη δύναμη σε σχέση με τον μισθό.
Αυτό είναι ίσως το πραγματικό οικονομικό σοκ της εποχής μας: δεν ζούμε απλώς σε έναν άνισο κόσμο. Ζούμε σε έναν κόσμο όπου η ιδιοκτησία αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία για την οικονομική ασφάλεια και την κοινωνική κινητικότητα.
Οι Financial Times περιγράφουν αυτή τη μεταβολή ως μετάβαση από έναν “income world” σε έναν “wealth world”. Η οικονομική θέση ενός ανθρώπου δεν εξαρτάται πλέον μόνο από το τι κερδίζει κάθε μήνα, αλλά όλο και περισσότερο από το τι ήδη κατέχει: σπίτι, γη, μετοχές, επενδύσεις, οικογενειακή περιουσία. Όποιος έχει assets συμμετέχει στην άνοδό τους. Όποιος δεν έχει, πρέπει πρώτα να βρει τον τρόπο να αποκτήσει.
Το εισόδημα δεν φτάνει
Η διαφορά ανάμεσα στο εισόδημα και τον πλούτο είναι, σε μεγάλο βαθμό, η διαφορά ανάμεσα στη ροή και στο απόθεμα. Το εισόδημα είναι αυτό που κερδίζεις. Ο πλούτος είναι αυτό που έχεις ήδη συσσωρεύσει.
Και αυτή η διάκριση γίνεται όλο και πιο σημαντική. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσιάζουν οι Financial Times, η διάμεση καθαρή περιουσία των νοικοκυριών στο Ηνωμένο Βασίλειο, στις ΗΠΑ, στη Γερμανία και στη Γαλλία έχει περίπου διπλασιαστεί σε πραγματικούς όρους από τα μέσα της δεκαετίας του 1990, ενώ τα εισοδήματα έχουν αυξηθεί περίπου κατά 30%.
Η απόσταση είναι εντυπωσιακή. Αυτό σημαίνει ότι η οικονομική πρόοδος δεν εξαρτάται πλέον μόνο από την αύξηση του μισθού και την αποταμίευση. Εξαρτάται όλο και περισσότερο από την κατοχή περιουσιακών στοιχείων που ανατιμώνται με τον χρόνο.
Η Fairness Foundation προσθέτει μια ακόμη κρίσιμη διάσταση.
Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η ανισότητα πλούτου είναι περίπου διπλάσια από την ανισότητα εισοδήματος. Και ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι ότι, σύμφωνα με τις έρευνες που επικαλείται, το 76%-93% της αύξησης κερδών πλούτου μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση προήλθε από την παθητική συσσώρευση, δηλαδή κυρίως από την άνοδο της αξίας ήδη υπαρχόντων περιουσιακών στοιχείων και όχι από νέα αποταμίευση.
Με άλλα λόγια, ο πλούτος μπορεί να αυξάνεται χωρίς να αυξάνεται αντίστοιχα η εργασία που απαιτείται για τη δημιουργία του. Και αυτό αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού.
Η αφετηρία καθορίζει το μέλλον
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο δύσκολη πλευρά της νέας πραγματικότητας. Η κοινωνική ανισότητα δεν είναι μόνο ζήτημα μισθών. Είναι και —ίσως όλο και περισσότερο— ζήτημα αφετηρίας.
Όταν οι τιμές των ακινήτων και των άλλων περιουσιακών στοιχείων αυξάνονται ταχύτερα από τα εισοδήματα, η διαφορά ανάμεσα σε εκείνον που ξεκίνησε με περιουσία και εκείνον που ξεκίνησε χωρίς αυτήν διευρύνεται.
Ο πρώτος δεν χρειάζεται να αποταμιεύσει ολόκληρο το κεφάλαιο για να αγοράσει το επόμενο asset. Μπορεί να αξιοποιήσει αυτό που ήδη έχει.
Ο δεύτερος πρέπει πρώτα να συγκεντρώσει το αρχικό κεφάλαιο. Η Fairness Foundation υπογραμμίζει ακριβώς αυτή τη δυναμική: η υπάρχουσα περιουσία και η κληρονομιά αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους δρόμους προς την περαιτέρω συσσώρευση πλούτου. Δεν πρόκειται μόνο για ζήτημα κοινωνικής δικαιοσύνης. Είναι ένας μηχανισμός αναπαραγωγής της ανισότητας.
Η Ελλάδα σε κρίσιμη καμπή
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται να αντιγράψει τα βρετανικά ποσοστά για να αναγνωρίσει το ίδιο πρόβλημα. Εδώ η περιουσία συνδέεται σε μεγάλο βαθμό με την κατοικία. Το σπίτι δεν είναι απλώς ένα περιουσιακό στοιχείο. Είναι οικογενειακό δίχτυ ασφαλείας, αποταμίευση, επένδυση, κληρονομιά και, για πολλές οικογένειες, ο βασικός τρόπος μεταφοράς πλούτου από τη μία γενιά στην άλλη. Γι’ αυτό και η στεγαστική κρίση δεν είναι απλώς θέμα ενοικίων.
Είναι θέμα πρόσβασης στην περιουσία.
Όποιος έχει ήδη ακίνητο βλέπει την αξία του να αυξάνεται. Όποιος προσπαθεί σήμερα να αποκτήσει το πρώτο του σπίτι αντιμετωπίζει υψηλότερες τιμές, υψηλότερα ενοίκια και μεγαλύτερη ανάγκη για αρχικό κεφάλαιο. Το ίδιο ακίνητο μπορεί, επομένως, να είναι πηγή πλούτου για τον έναν και εμπόδιο πρόσβασης στον πλούτο για τον άλλον.
Και εδώ βρίσκεται μια από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της ελληνικής οικονομίας. Η αύξηση των τιμών των ακινήτων μπορεί να ενισχύει την καθαρή περιουσία των ιδιοκτητών, ενώ ταυτόχρονα να μειώνει την οικονομική δυνατότητα των μη ιδιοκτητών να αποκτήσουν κατοικία.
Μια χώρα μπορεί να πλουτίζει χωρίς να γίνονται όλοι πλουσιότεροι
Τα τελευταία χρόνια η ελληνική οικονομία έχει βελτιώσει σημαντικά τις επιδόσεις της. Η απασχόληση έχει ενισχυθεί, η οικονομική δραστηριότητα έχει ανακάμψει και η αξία της ακίνητης περιουσίας έχει αυξηθεί.
Όμως η αύξηση του συνολικού πλούτου δεν σημαίνει αυτομάτως ότι αυξάνεται με τον ίδιο τρόπο η οικονομική ασφάλεια όλων. Ένας ιδιοκτήτης που αγόρασε ένα σπίτι πριν από είκοσι χρόνια μπορεί σήμερα να διαθέτει ένα asset πολλαπλάσιας αξίας. Ένας εργαζόμενος που ξεκινά σήμερα την επαγγελματική του ζωή μπορεί να χρειάζεται δεκαετίες για να αποκτήσει το ίδιο. Η διαφορά δεν βρίσκεται απαραίτητα στον μισθό. Βρίσκεται στην ημερομηνία εισόδου στην αγορά περιουσίας. Και αυτή η ημερομηνία μπορεί να αποδειχθεί καθοριστική.
Η νέα κοινωνική διαίρεση
Η παλιά οικονομική διαίρεση περιγραφόταν κυρίως με όρους εισοδήματος: υψηλόμισθοι και χαμηλόμισθοι, εργαζόμενοι και άνεργοι, ισχυρά και ασθενέστερα νοικοκυριά. Η νέα διαίρεση είναι πιο σύνθετη. Είναι η απόσταση ανάμεσα σε εκείνους που διαθέτουν περιουσιακή βάση και εκείνους που διαθέτουν κυρίως εισόδημα από εργασία.
Ο πρώτος μπορεί να περιμένει την άνοδο της αγοράς. Ο δεύτερος πρέπει να συνεχίσει να εργάζεται για να δημιουργήσει το κεφάλαιο που ο πρώτος διαθέτει ήδη. Ο πρώτος μπορεί να κερδίζει από την ανατίμηση ενός ακινήτου ενώ κοιμάται. Ο δεύτερος πρέπει να δουλεύει για να πληρώνει το ενοίκιο του ακινήτου.
Αυτή η διαφορά δεν είναι μόνο οικονομική. Είναι και ψυχολογική. Όταν μια γενιά βλέπει ότι η εργασία, η εκπαίδευση και η προσπάθεια δεν αρκούν πλέον για να αποκτήσει όσα μια προηγούμενη γενιά απέκτησε ευκολότερα, η αίσθηση αδικίας δεν αφορά μόνο το εισόδημα. Αφορά την ίδια την υπόσχεση κοινωνικής κινητικότητας.
Και τότε έρχεται το ερώτημα της φορολόγησης του πλούτου
Όσο η περιουσία αποκτά μεγαλύτερη σημασία για την οικονομική θέση των πολιτών, τόσο δυσκολότερα αποφεύγεται ένα ερώτημα που βρίσκεται ήδη στο επίκεντρο της διεθνούς συζήτησης:
Πρέπει να φορολογείται διαφορετικά ο πλούτος;
Η συζήτηση δεν αφορά μόνο έναν φόρο στην περιουσία. Περιλαμβάνει τη φορολόγηση των εισοδημάτων από κεφάλαιο, των κεφαλαιακών κερδών, των ακινήτων, των κληρονομιών και, σε ορισμένες προτάσεις, την επιβολή φόρου στην ίδια την καθαρή περιουσία.
Το ερώτημα έχει αποκτήσει διεθνή βαρύτητα ακριβώς επειδή η φορολογία της εργασίας είναι άμεση και ορατή, ενώ μεγάλο μέρος της αύξησης του πλούτου μπορεί να προκύπτει από την ανατίμηση assets που ήδη κατέχει κάποιος.
Εδώ όμως υπάρχει ένα πραγματικό δίλημμα.Από τη μία πλευρά, ένα φορολογικό σύστημα που επιβαρύνει κυρίως την εργασία μπορεί να φαίνεται όλο και λιγότερο ισορροπημένο σε μια οικονομία όπου η περιουσία αυξάνεται ταχύτερα από τους μισθούς.
Από την άλλη, η φορολόγηση του πλούτου δεν είναι απλή υπόθεση. Υπάρχουν ζητήματα αποτίμησης περιουσιακών στοιχείων, ρευστότητας, φοροαποφυγής και ενδεχόμενων επιπτώσεων στην αποταμίευση και τις επενδύσεις.
Γι’ αυτό και η συζήτηση δεν είναι απλώς «φόρος στον πλούτο ή όχι». Το ουσιαστικό ερώτημα είναι ποιο φορολογικό σύστημα μπορεί να περιορίσει την αναπαραγωγή της περιουσιακής ανισότητας χωρίς να υπονομεύσει την αποταμίευση, την επένδυση και την παραγωγική δραστηριότητα.
Για την Ελλάδα, η συζήτηση είναι ακόμη πιο σύνθετη. Η χώρα ήδη φορολογεί την ακίνητη περιουσία μέσω του ΕΝΦΙΑ, ενώ διαθέτει και φορολογία στις μεταβιβάσεις και στις κληρονομιές. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι απλώς αν θα υπάρξει «περισσότερος φόρος».
Είναι πού θα βρίσκεται το φορολογικό βάρος σε μια οικονομία όπου ο πλούτος αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία σε σχέση με το εισόδημα της εργασίας.
Το πραγματικό διακύβευμα
Το ερώτημα για την Ελλάδα δεν είναι αν θα υπάρξει πλούτος. Πλούτος υπάρχει και θα συνεχίσει να δημιουργείται. Το πραγματικό ερώτημα είναι ποιος θα μπορεί να τον αποκτήσει. Αν η ανάπτυξη συνεχίσει να αυξάνει την αξία των assets πολύ ταχύτερα από τη δυνατότητα των εισοδημάτων να δημιουργήσουν νέα περιουσία, τότε υπάρχει ένας κίνδυνος που δεν αποτυπώνεται εύκολα στους μακροοικονομικούς δείκτες:
Μια οικονομία μπορεί να μεγαλώνει και ταυτόχρονα να γίνεται κοινωνικά πιο δύσκολη για εκείνους που ξεκινούν χωρίς περιουσία.
Η λύση δεν είναι να εμποδιστεί η δημιουργία πλούτου ούτε να τιμωρηθεί η ιδιοκτησία. Το πραγματικό ζητούμενο είναι να παραμείνει ανοιχτός ο δρόμος προς την απόκτηση περιουσίας.
Να μπορεί ένας νέος άνθρωπος, μέσα από την εργασία, την αποταμίευση και την παραγωγική του δραστηριότητα, να αποκτήσει κάποτε το πρώτο του asset. Γιατί αν αυτός ο δρόμος κλείσει, τότε η κοινωνική κινητικότητα θα εξαρτάται όλο και περισσότερο από το πού γεννήθηκες και όλο και λιγότερο από το τι μπορείς να δημιουργήσεις.
Και τότε η μεγάλη ερώτηση της εποχής δεν θα είναι μόνο: «Πόσα κερδίζεις;». Θα είναι: «Τι έχεις ήδη;»
Και, τελικά, το ακόμη πιο δύσκολο ερώτημα: Μπορεί κάποιος που ξεκινά χωρίς περιουσία να προλάβει ποτέ εκείνον που ξεκίνησε με αυτήν;
* Δημήτρης Πασχαλέρης, B.Sc. (Econ), M.Sc.Management Science, DIC / Ειδικός Συνεργάτης, WIP Architecture & Urban Planning.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
