Περισσότεροι από 2 εκατομμύρια τόνοι τροφίμων καταλήγουν κάθε χρόνο στα απόβλητα στην Ελλάδα, με τα νοικοκυριά να ευθύνονται για περίπου 930.000 τόνους τροφικών αποβλήτων και το 12,7% του πληθυσμού να αντιμετωπίζει επισιτιστική ανασφάλεια. Παράλληλα, το οργανωμένο λιανεμπόριο τροφίμων ευθύνεται για μόλις 4%-5% της συνολικής σπατάλης, ενώ η χώρα βρίσκεται στην τρίτη θέση στην ΕΕ ως προς την κατά κεφαλήν παραγωγή τροφικών αποβλήτων, με 201 κιλά ανά κάτοικο ετησίως. Τα στοιχεία αυτά παρουσιάστηκαν από τον γενικό διευθυντή της Ένωσης Σούπερ-Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ), Απόστολο Πεταλά, ο οποίος τόνισε την ανάγκη για συστηματική καταγραφή των απωλειών και ενίσχυση των δωρεών.
Με βάση τα δεδομένα του 2023, πάνω από 2 εκατομμύρια τόνοι τροφίμων σπαταλώνται ετησίως στην Ελλάδα σε όλα τα στάδια της αλυσίδας αξίας, από την πρωτογενή παραγωγή έως τα νοικοκυριά. Τα ελληνικά νοικοκυριά παράγουν κατά μέσο όρο 89 κιλά τροφικών αποβλήτων ανά κάτοικο, ενώ το 12,7% του πληθυσμού βρίσκεται αντιμέτωπο με επισιτιστική ανασφάλεια, τοποθετώντας τη χώρα στην τρίτη υψηλότερη θέση στην ΕΕ ως προς τη σπατάλη τροφίμων.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η περιορισμένη κατανόηση των καταναλωτών σχετικά με τις ημερομηνίες επισήμανσης. Μόλις το 22% κατανοεί σωστά την ένδειξη «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από», τοποθετώντας την Ελλάδα στην τρίτη χειρότερη θέση στην ΕΕ στον συγκεκριμένο δείκτη και αναδεικνύοντας την ανάγκη καλύτερης ενημέρωσης.
Παρότι τα σούπερ μάρκετ εμφανίζονται ως ορατό σημείο συγκέντρωσης απούλητων προϊόντων, το οργανωμένο λιανεμπόριο τροφίμων συμμετέχει μόνο κατά 4%-5% στη συνολική σπατάλη, σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή της ΕΣΕ. Η Ένωση έχει εκκινήσει έρευνα, σε συνεργασία με ακαδημαϊκούς και συμβούλους, για την αναλυτική καταγραφή των αποβλήτων στα σούπερ μάρκετ.
Τα πρώτα αποτελέσματα από πιλοτική καταγραφή σε 15 καταστήματα έδειξαν ότι η εβδομαδιαία ποσότητα αποβλήτων κυμαίνεται από έναν έως 15 τόνους ανά κατάστημα, ανάλογα με τον τζίρο. Σε εθνικό επίπεδο, η ετήσια παραγωγή αποβλήτων από τα σούπερ μάρκετ εκτιμάται στους 100.000 τόνους. Η σύνθεση των αποβλήτων περιλαμβάνει κατά 50% οργανικά βιοαπόβλητα από τη μαναβική, 32% χαρτοκιβώτια και πλαστικό φιλμ, 10% ζωικά υποπροϊόντα, 3% μικτά απόβλητα και 5% άλλες κατηγορίες. Πάνω από το 50% των αποβλήτων διαχειρίζεται απευθείας από τα σούπερ μάρκετ και δεν καταλήγει στους δημοτικούς κάδους.
Απόσυρση προϊόντων: Δωρεά, ανακύκλωση ή απόρριψη
Η απόσυρση ενός προϊόντος από το ράφι δεν σημαίνει απαραίτητα απόρριψη. Όπως διευκρινίζει ο κ. Πεταλάς, τα προϊόντα μπορεί να επιστραφούν στον προμηθευτή, να ανακυκλωθούν, να δωρισθούν ή να καταλήξουν ως απόβλητα. Συγκεκριμένη καταγραφή της συνολικής ποσότητας τροφίμων που αποσύρονται και απορρίπτονται δεν υπάρχει ακόμη. Οι μεγαλύτερες απώλειες σημειώνονται στα οργανικά της μαναβικής (48,9%), ενώ μικρότερες ποσότητες αφορούν γαλακτοκομικά, κρέας, αρτοσκευάσματα και έτοιμα τρόφιμα. Η ακριβής καταγραφή είναι δύσκολη, ειδικά στα φρούτα και τα λαχανικά, λόγω διαφορετικών πρακτικών καθαρισμού.
Καθοριστικό ρόλο διαδραματίζει και η καταναλωτική συμπεριφορά. Η απαίτηση για γεμάτα ράφια και προϊόντα με «τέλεια» εμφάνιση αυξάνει τις ποσότητες που αποσύρονται, ενώ συνεχίζει να υφίσταται σύγχυση μεταξύ των ενδείξεων «ανάλωση έως» και «ανάλωση κατά προτίμηση πριν από».
Δυνατότητες αξιοποίησης και προτάσεις βελτίωσης
Μεγάλο μέρος των υλικών που αποσύρονται θα μπορούσε να αξιοποιηθεί αντί να οδηγείται στην απόρριψη. Τα οργανικά απόβλητα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ως ζωοτροφή, για κομποστοποίηση ή παραγωγή βιοαερίου, ενώ τα πλεονάσματα και οι επιστροφές προϊόντων μπορούν να δωρίζονται. Ωστόσο, δεν υπάρχει σαφής καταγραφή των ποσοτήτων που δωρίζονται ή μπορούν να διανεμηθούν. Η δημιουργία σαφέστερης εικόνας για τις ποσότητες και τις δυνατότητες αξιοποίησης αποτελεί βασική προϋπόθεση για τον περιορισμό της σπατάλης.
Η Ελλάδα εφαρμόζει μοντέλο δημοτικής διαχείρισης αποβλήτων, με τη χρέωση να βασίζεται στα τετραγωνικά μέτρα των καταστημάτων και όχι στην πραγματική ποσότητα αποβλήτων. Ο κ. Πεταλάς προτείνει τη μετάβαση σε σύστημα χρέωσης βάσει βάρους (PAYT), ώστε το κόστος διαχείρισης να συνδέεται με την παραγόμενη ποσότητα.
Για τη βελτίωση της διαχείρισης, προτείνονται τρεις παρεμβάσεις: χρέωση βάσει βάρους, υποχρεωτικός διαχωρισμός αποβλήτων (χαρτόνι, πλαστικό φιλμ, οργανικά) σε όλα τα καταστήματα και ενιαία καταγραφή και δημοσιοποίηση δεδομένων. Στα κυριότερα εμπόδια συγκαταλέγονται η έλλειψη χώρου για συλλογή και διαχωρισμό, οι διαφορετικές προσεγγίσεις στα πληροφοριακά συστήματα και ο ανεπαρκής συντονισμός.
Στόχοι μείωσης αποβλήτων τροφίμων έως το 2030
Σχετικά με τους στόχους για τη μείωση των αποβλήτων τροφίμων, έως τις 31 Δεκεμβρίου 2030 προβλέπονται δύο βασικές παρεμβάσεις: μείωση κατά 10% των αποβλήτων κατά την επεξεργασία και μεταποίηση, και μείωση κατά 30% της κατά κεφαλήν ποσότητας αποβλήτων στο λιανικό εμπόριο, την εστίαση και τα νοικοκυριά, σε σύγκριση με την περίοδο 2021-2023. Οι στόχοι αυτοί ενισχύουν την ανάγκη για συστηματική καταγραφή, καλύτερο συντονισμό και πρακτικές περιορισμού απωλειών σε κάθε στάδιο της αλυσίδας τροφίμων.
Στους κάδους πίσω από τα σούπερ μάρκετ καταλήγουν κυρίως μικτά απόβλητα και οργανικά από τη μαναβική, υλικά που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν μέσω κομποστοποίησης, παραγωγής βιοαερίου ή ζωοτροφών. Επιστροφές και πλεονάσματα προϊόντων μπορούν, εφόσον πληρούνται οι προϋποθέσεις, να κατευθυνθούν προς δωρεές. Το ζητούμενο είναι η δημιουργία ενιαίας και αξιόπιστης εικόνας για τις ποσότητες και τις διαδρομές των τροφικών αποβλήτων, ώστε η προσπάθεια περιορισμού της σπατάλης να γίνει πράξη.
Η Ένωση Σούπερ-Μάρκετ Ελλάδας (ΕΣΕ) έχει υπογράψει Εθελοντικό Σύμφωνο Συνεργασίας με το Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας, το οποίο θα τεθεί σε εφαρμογή τον Σεπτέμβριο του 2026, με στόχο την πρόληψη και τη μείωση της σπατάλης τροφίμων. Οι 19 επιχειρήσεις-μέλη της ΕΣΕ συντονίζουν τις δράσεις τους, συμβάλλοντας στη δέσμευση για μείωση των αποβλήτων τροφίμων κατά 30% στο λιανεμπόριο και τη διανομή έως το 2030, μέσω καλύτερης διαχείρισης αποθεμάτων, δωρεάς τροφίμων και ενημέρωσης εργαζομένων και καταναλωτών.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
