Η επερχόμενη ταινία του βραβευμένου σκηνοθέτη Γιάννη Σμαραγδή «Καποδίστριας» έχει ήδη προκαλέσει έντονες συζητήσεις, πριν ακόμη φτάσει στις κινηματογραφικές αίθουσες. Αφορμή στάθηκε μια σκηνή από το Συνέδριο της Βιέννης του 1815, όπου ο Ιωάννης Καποδίστριας, ως διπλωματικός αντιπρόσωπος της Ρωσίας, απαντά στον Μέτερνιχ για την ελληνική φυλή με τη φράση: «Η φυλή για την οποία μιλώ είναι απόγονος τριών πολιτισμών: του μινωικού, του κλασικού ελληνικού και του βυζαντινού».
Η σκηνή αυτή αποτέλεσε αφορμή για μια ενδιαφέρουσα διάλεξη του αρχαιολόγου Νεκτάριου Καραδήμα στο Σουηδικό Ινστιτούτο Αθηνών, στο πλαίσιο των Αιγαιακών Διαλέξεων του «Αιγεύς – Εταιρεία Αιγαιακής Προϊστορίας». Ο ίδιος διερεύνησε αν ο Καποδίστριας θα μπορούσε πράγματι να γνωρίζει τον όρο «μινωικός» το 1815. Όπως εξήγησε, σκοπός της ομιλίας ήταν αφενός να παρουσιαστεί το αρχαιολογικό πλαίσιο της εποχής του Καποδίστρια και αφετέρου να αναδειχθεί πώς επινοήθηκε ο όρος «μινωικός».
Ο Ν. Καραδήμας, που έχει διδάξει προϊστορική αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο Κρήτης, ίδρυσε το 2009 μαζί με άλλους αρχαιολόγους τον «Αιγεύς – Εταιρεία Αιγαιακής Προϊστορίας». Στην ομιλία του αφιέρωσε ιδιαίτερη αναφορά στη Λίλα Μαραγκού, την οποία χαρακτήρισε ως καθοριστική δασκάλα στη διαμόρφωση της επιστημονικής του σκέψης.
Το αρχαιολογικό πλαίσιο της εποχής του Καποδίστρια
Ο Καποδίστριας, αναλαμβάνοντας το 1828 τη διακυβέρνηση της Ελλάδας, βρέθηκε σε μια εποχή όπου η αρχαιολογία βρισκόταν ακόμη στα πρώτα της βήματα. Οι ανασκαφές γίνονταν κυρίως για συλλεκτικούς λόγους, ενώ όροι όπως «προϊστορία» και «προϊστορική αρχαιολογία» δεν υπήρχαν καν στο επιστημονικό λεξιλόγιο. Η έννοια των «Τριών Εποχών» (Λίθου, Χαλκού, Σιδήρου) είχε μόλις αρχίσει να διαμορφώνεται στην Ευρώπη.
Στην Ελλάδα, οι όροι αυτοί εισήχθησαν πολύ αργότερα, μετά τις ανακαλύψεις του Ερρίκου Σλήμαν στις Μυκήνες, που έφεραν στο φως τον λεγόμενο «μυκηναϊκό πολιτισμό». Εκείνη την περίοδο, η ιδέα ενός «μινωικού» πολιτισμού δεν υπήρχε ακόμη στη διεθνή επιστημονική κοινότητα.
Η γένεση του όρου «μινωικός»
Σύμφωνα με τον Ν. Καραδήμα, ο όρος «μινωικός» εμφανίστηκε για πρώτη φορά στη δεκαετία του 1820 χάρη στο τρίτομο έργο του Γερμανού ιστορικού Karl Hoeck, Kreta. Ο Hoeck, επηρεασμένος από τις θεωρίες του Friedrich August Wolf, υποστήριξε ότι το όνομα Μίνως δεν αναφερόταν σε ένα πρόσωπο αλλά σε μια ολόκληρη εποχή, την οποία ονόμασε «μινωική». Ο όρος είχε καθαρά χρονολογική σημασία και δεν σχετιζόταν με εθνολογικές ή φυλετικές αναφορές.
Παράλληλα, ο Karl Otfried Müller στο έργο του «Οι Δωριείς» (1824) συνέδεσε τον Μίνωα με τους Δωριείς, θεωρώντας τον εκπρόσωπο ενός ελληνικού φύλου. Αν και το έργο του μεταφράστηκε και διαδόθηκε ευρέως, η θεωρία του Hoeck επικράτησε μακροπρόθεσμα, επηρεάζοντας καθοριστικά τις μετέπειτα αρχαιολογικές έρευνες.
Από τον Hoeck στον Evans
Ο Hoeck χαρακτηρίστηκε αργότερα από τον ιστορικό Βασίλειο Ψυλλάκη ως «ο πολυμαθέστερος και σοφώτερος κρητικολόγος». Οι θεωρίες του αναβίωσαν στα τέλη του 19ου αιώνα μέσω του Γερμανού αρχαιολόγου Arthur Milchhoefer, ο οποίος συνέδεσε τον μυκηναϊκό πολιτισμό με την Κρήτη. Οι ιδέες αυτές υιοθετήθηκαν πλήρως από τον Arthur Evans, που το 1900 ξεκίνησε τις ανασκαφές στην Κνωσό και καθιέρωσε τον όρο «μινωικός πολιτισμός».
Ο Evans πρότεινε μάλιστα τη διάκριση της «μινωικής περιόδου» σε τρεις μεγάλες εποχές, κάθε μία χωρισμένη σε τρεις υποπεριόδους, δημιουργώντας το γνωστό σχήμα των εννέα φάσεων. Αν και αργότερα ισχυρίστηκε ότι ο ίδιος επινόησε τον όρο, η ιστορική έρευνα δείχνει ότι η ρίζα του βρίσκεται στο έργο του Hoeck.
Το συμπέρασμα για τον Καποδίστρια
Όπως κατέληξε ο Ν. Καραδήμας, το 1815 δεν υπήρχε ακόμη η έννοια ενός «μινωικού πολιτισμού». Ο όρος διαμορφώθηκε λίγα χρόνια αργότερα, μεταξύ 1823 και 1829, και καθιερώθηκε ευρέως μόλις στις αρχές του 20ού αιώνα χάρη στον Evans. Επομένως, η απάντηση του Καποδίστρια, όπως παρουσιάζεται στην ταινία, αποτελεί περισσότερο καλλιτεχνική προσέγγιση παρά ιστορική πραγματικότητα.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
