Έναν αιώνα ζωής συμπληρώνει φέτος η Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου, η οποία ιδρύθηκε το 1926 και αποτελεί ένα από τα πιο ιστορικά και ανθεκτικά συνεταιριστικά σχήματα της χώρας.
Με δύο εμβληματικά προϊόντα την γραβιέρα Νάξου ένα προϊόν ΠΟΠ (Προστατευόμενη Ονομασία Προέλευσης) και την πατάτα Νάξου που είναι ΠΓΕ (Προστατευόμενη Γεωγραφική Ένδειξη) η ΕΑΣ συνεχίζει το ταξίδι της καθώς, όπως τόνισε μιλώντας στο BD ο πρόεδρος της Ένωσης Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου κ. Δημήτρης Καπούνης, λίγοι συνεταιρισμοί στην Ελλάδα και την Ευρώπη έχουν καταφέρει να επιβιώσουν και να εξελιχθούν επί 100 χρόνια μέσα σε διαρκώς μεταβαλλόμενες συνθήκες.
Η ΕΑΣ Νάξου μετρά 70 χρόνια παραγωγής γραβιέρας και 30 χρόνια πιστοποίησης ως προϊόν ΠΟΠ, το προϊόν-ναυαρχίδα της Ένωσης που έχει γνωρίσει διεθνή καταξίωση, καθώς το 2025 αναδείχθηκε πρώτο πιάτο παγκοσμίως και το 2026 πρώτο τυρί από το Taste Atlas, ξεπερνώντας ακόμη και την ιταλική παρμεζάνα.
Το 1983 η ΕΑΣ επένδυσε και δημιούργησε μία σύγχρονη Μονάδα Επεξεργασίας Γάλακτος, όπου πλέον η ετήσια παραγωγή της φτάνει τους 1.500 τόνους τυροκομικών προϊόντων, εκ των οποίων οι 1.200 είναι ΠΟΠ γραβιέρα, ενώ τα υπόλοιπα τυροκομικά που παράγονται είναι περίπου δέκα μοναδικά προϊόντα, όπως καπνιστά τυριά, μυζήθρες, τυριά με βότανα, κ.α..
Μάλιστα έχει καταφέρει περίπου το 10% της παραγωγής να εξάγεται σε 18 χώρες, με στόχο να φτάσουν τις 20 μέσα στο 2026.
Παρά όμως την αναγνώριση και τη διεθνή επιτυχία, το παράδοξο είναι, ότι η ΠΟΠ Γραβιέρα Νάξου δεν είναι στη λίστα των 21 προστατευμένων ελληνικών προϊόντων στη συμφωνία μεταξύ ΕΕ και Mercosur.
Το αποτέλεσμα είναι σε περίπτωση που προχωρήσει η συμφωνία με τις χώρες Mercosur, η ΠΟΠ Γραβιέρα Νάξου να απειλείται από υψηλούς δασμούς, αφού δεν θα είναι στη λίστα με τα προστατευόμενα προϊόντα καθώς και να κινδυνεύει από απομιμητικά προϊόντα που θα μπορούν να παραχθούν σε χώρες της Λατ. Αμερικής με πολύ χαμηλό κόστος και αμφίβολη ποιότητα.
Συρρίκνωση της αγροτικής βάσης
Παρά το γεγονός ότι η Ένωση παράγει μοναδικά προϊόντα και αριθμεί σήμερα περίπου 1.250 μέλη, 600 κτηνοτρόφους και 300 αγρότες πατάτας, αντιμετωπίζει το πρόβλημα της συρρίκνωσης.
Όπως τόνισε ο πρόεδρος της ΕΑΣ κ. Δημ. Καπούνης «λιγοστεύουν οι κτηνοτρόφοι και οι αγρότες στο νησί». Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του χωριού Γλυνάδος, όπου από 126 στάβλους με ζώα το 2007, σήμερα λειτουργούν μόλις 28.
Το αυξημένο κόστος, τα μεταφορικά κόστη που έχουν τριπλασιαστεί τα τελευταία χρόνια και οι δυσκολίες χρηματοδότησης οδηγούν πολλούς παραγωγούς στην εγκατάλειψη του επαγγέλματος και στην στροφή προς τον τουρισμό.
Μειώνεται η πατάτα λόγω λειψυδρίας
Η παραγωγή πατάτας, ένα ακόμη εμβληματικό προϊόν της Νάξου, όπως ήταν αναμενόμενο αντιμετωπίζει σοβαρά προβλήματα λόγων της κλιματικής αλλαγής, αλλά και της έλλειψης υποδομών.
Όπως είπε χαρακτηριστικά ο κ. Καπούνης: «Από 12.000 τόνους πριν από 20 χρόνια, η παραγωγή το 2025 μετά βίας αγγίζει τους 4.500 τόνους. Η φθινοπωρινή πατάτα μειώθηκε από 1.500 τόνους το 2023 σε μόλις 500 τόνους το 2025».
Επίσης το αποτέλεσμα της λειψυδρίας είναι η υφαλμύρωση των υδροφόρων οριζόντων, με τη θάλασσα να εισχωρεί έως και 16 μέτρα στα πηγάδια, και να απειλεί τη βιωσιμότητα των καλλιεργειών και της κτηνοτροφίας.
Βασική αιτία αυτής της κατάστασης είναι η μεγάλη έλλειψη σε υποδομές στο νησί, χαρακτηριστικό είναι όπως είπε ο κ. Καπούνης ότι παρά την ύπαρξη δημοπρατημένου φράγματος από το 2009, καμία ουσιαστική παρέμβαση δεν έχει υλοποιηθεί.
Την ίδια στιγμή, χιλιάδες κυβικά μέτρα επεξεργασμένων λυμάτων καταλήγουν στη θάλασσα, χωρίς να υπάρχει η δυνατότητα τριτοβάθμιας επεξεργασίας για επαναχρησιμοποίηση.
Απέναντι σε αυτή την κατάσταση η ίδια η Ένωση, με ιδίους πόρους ύψους περίπου 1 εκατ. ευρώ, προχωρά σε ένα μήνα στα εγκαίνια βιολογικού καθαρισμού, καλύπτοντας με τον τρόπο αυτό το κενό που αφήνει η Πολιτεία.
Μεταφορικά και κόστος παραγωγής
Το κόστος μεταφοράς αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους «βραχνάδες» για τους παραγωγούς της Νάξου. Η μεταφορά ζωοτροφών στο νησί κοστίζει σχεδόν διπλάσια από ό,τι στην ηπειρωτική Ελλάδα, ενώ μόνο το 2024 αυξήθηκε κατά 15%.
Αντίστοιχα, η διάθεση της πατάτας στην Αθήνα επιβαρύνεται κατά 0,10 ευρώ ανά κιλό σε σχέση με προϊόντα της Στερεάς Ελλάδας.
Όσον αφορά το μεταφορικό ισοδύναμο, που θα μπορούσε να λειτουργήσει ως ένα αντιστάθμισμα, καταβάλλεται με μεγάλες καθυστερήσεις, επιβαρύνοντας περαιτέρω τους παραγωγούς. Χαρακτηριστικό είναι ότι το μεταφορικό ισοδύναμο του 2022 καταβλήθηκε τον Δεκέμβριο του 2025!
Στήριξη από την ίδια την Ένωση
Μέσα σε αυτό το δύσκολο περιβάλλον, η ΕΑΣ Νάξου λειτουργεί ως βασικός πυλώνας στήριξης των μελών της. Έχει πιστώσει τους παραγωγούς με περίπου 3 εκατ. ευρώ, προκειμένου να μπορέσουν να συνεχίσουν τη δραστηριότητά τους.
Ο ετήσιος τζίρος το 2025 ανήλθε στα 27,3 εκατ. ευρώ, από 26,1 εκατ. που ήταν το 2024. Παρά ταύτα, η Ένωση δεν εμφανίζει υψηλή κερδοφορία, καθώς το μεγαλύτερο μέρος των εσόδων επιστρέφει στους παραγωγούς μέσω της αγοράς του γάλακτος και των προϊόντων τους.
Στα 100 χρόνια της, η ΕΑΣ Νάξου δεν αποτελεί μόνο έναν παραγωγικό φορέα, αλλά έναν θεσμό κοινωνικής συνοχής και ανάπτυξης για το νησί.
Με διεθνώς αναγνωρισμένα προϊόντα, αλλά και με σοβαρές δομικές προκλήσεις, η Ένωση συνεχίζει να δίνει μάχη για την επιβίωση και την αναβάθμιση του πρωτογενούς τομέα.
Το μέλλον της Νάξου, όπως τονίζει ο κ. Καπούνης, περνά μέσα από την στήριξη των παραγωγών, τη διαχείριση των υδάτινων πόρων και τη διασφάλιση της ποιότητας και της αυθεντικότητας των τοπικών προϊόντων. Ένας αγώνας που, έναν αιώνα μετά την ίδρυσή της, παραμένει πιο επίκαιρος από ποτέ.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
