Ένας άγνωστος μέχρι σήμερα υπόγειος κόσμος αποκαλύπτεται κάτω από την Αγία Σοφία, φέρνοντας στο φως άγνωστες πτυχές της ιστορίας του εμβληματικού μνημείου. Κατά τις εργασίες αποκατάστασης, έχουν εντοπιστεί έξι υπόγειοι χώροι, εννέα σήραγγες και έχουν αφαιρεθεί σχεδόν 3.000 τόνοι χώματος, ενώ οι τουρκικές αρχές εξετάζουν το ενδεχόμενο να ανοίξουν ορισμένες σήραγγες στους επισκέπτες, προσφέροντας μια νέα οπτική στην ιστορία της βυζαντινής Κωνσταντινούπολης.
Το μέγεθος και η σημασία των εργασιών παρουσιάστηκαν από τον Τούρκο υπουργό Πολιτισμού και Τουρισμού, Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, ο οποίος επισκέφθηκε τις υπόγειες εγκαταστάσεις συνοδευόμενος από επιστήμονες που συμμετέχουν στο πρόγραμμα αποκατάστασης. Το τηλεοπτικό δίκτυο CNN Türk μετέδωσε για πρώτη φορά εικόνες από τις στοές και τις εργασίες σε χώρους που παρέμεναν κρυμμένοι για αιώνες.
Σύμφωνα με τα στοιχεία του υπουργείου, από τον Κήπο του Βεζίρη και τον δυτικό κήπο έχουν απομακρυνθεί σχεδόν 3.000 τόνοι υλικών επίχωσης. Οι έρευνες έχουν εντοπίσει έξι υπόγειους χώρους και εννέα σήραγγες, ως μέρος ενός εκτεταμένου προγράμματος συντήρησης και αποκατάστασης της Αγίας Σοφίας, που χαρακτηρίζεται ως το μεγαλύτερο της περιόδου της Τουρκικής Δημοκρατίας.
Ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα αφορά υπόγεια ταφική κατασκευή στην περιοχή του Κήπου του Βεζίρη. Οι εργασίες αποκάλυψαν αρχιτεκτονικά στρώματα σε μεγαλύτερο βάθος από το γνωστό επίπεδο του δαπέδου, τα οποία εκτιμάται ότι ενδεχομένως ανήκουν σε περίοδο προγενέστερη του σημερινού οικοδομήματος.
Όπως δήλωσε ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, οι επιστήμονες προχώρησαν 1,5 μέτρο κάτω από το επίπεδο του δαπέδου που ήταν καλυμμένο με λάσπη, αποκαλύπτοντας ίχνη παλαιότερης οικοδομικής φάσης. Η διαπίστωση αυτή έχει ιδιαίτερο ιστορικό ενδιαφέρον, καθώς η σημερινή Αγία Σοφία οικοδομήθηκε επί αυτοκράτορα Ιουστινιανού, μεταξύ 532 και 537, στη θέση παλαιότερων χριστιανικών ναών. Ωστόσο, δεν έχει ανακοινωθεί ασφαλής χρονολόγηση των ευρημάτων και το ζήτημα παραμένει αντικείμενο επιστημονικής διερεύνησης.
Το υπόγειο δίκτυο και οι σήραγγες
Στον δυτικό Κήπο έχουν εντοπιστεί έξι υπόγειοι χώροι, που συνδέονται με εννέα σήραγγες. Τρεις από αυτούς πιθανότατα αποτελούσαν υπόγεια τμήματα του παλαιού αιθρίου. Οι υπόλοιποι χώροι έχουν τη μορφή επιμήκων διαδρόμων, πλάτους από τέσσερα έως 4,8 μέτρα. Από τις εννέα σήραγγες, οι επτά έχουν ήδη καθαριστεί, ενώ στις υπόλοιπες δύο συνεχίζονται εργασίες τεκμηρίωσης.
Το συνολικό μήκος των καθαρισμένων τμημάτων φτάνει τα 420 μέτρα. Η μεγαλύτερη σήραγγα, μήκους 180 μέτρων, παρουσιάζει ιδιαίτερο αρχαιολογικό ενδιαφέρον, καθώς εξετάζεται η πιθανή σύνδεσή της με τη λεγόμενη Ρωμαϊκή Οδό της Κωνσταντινούπολης. Η στοά εκτείνεται παράλληλα προς την πρόσοψη της Αγίας Σοφίας, με κλίση περίπου 3%.
Η πιθανή σύνδεση με το ιστορικό οδικό δίκτυο της βυζαντινής πρωτεύουσας αποτελεί ένα ακόμη πεδίο έρευνας, χωρίς μέχρι στιγμής να έχει επιβεβαιωθεί ο ακριβής αρχικός της ρόλος.
Υποδομές διαχείρισης υδάτων και αποκατάσταση
Οι υπόγειες σήραγγες θεωρείται ότι αποτελούσαν τμήμα εκτεταμένου συστήματος διαχείρισης υδάτων της ιστορικής Κωνσταντινούπολης. Ορισμένα τμήματα εξυπηρετούσαν τη διανομή νερού και την απομάκρυνση ομβρίων υδάτων, απαραίτητες λειτουργίες για την προστασία και τη χρήση του μνημείου.
Οι εργασίες περιλαμβάνουν επίσης αποκατάσταση θόλων, στερέωση τοιχοποιιών και ενίσχυση φθαρμένων τμημάτων. Σε έναν υπόγειο χώρο μήκους 56 μέτρων, έχουν ήδη αποκατασταθεί δομικές βλάβες σε τμήμα 18 μέτρων, ενώ σε άλλες σήραγγες γίνονται ενισχύσεις με ανοξείδωτα μεταλλικά στοιχεία για τη διασφάλιση της στατικής επάρκειας.
Αξιοποίηση υπόγειων χώρων και νέες δυνατότητες
Η τουρκική κυβέρνηση εξετάζει το ενδεχόμενο αξιοποίησης ορισμένων υπόγειων χώρων ως επισκέψιμων τμημάτων της Αγίας Σοφίας. Ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι ανέφερε ότι σχεδιάζεται ειδική μελέτη παρουσίασης των κατασκευών, με προϋποθέσεις την προστασία του μνημείου και την ασφάλεια των επισκεπτών. Δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί ποια τμήματα θα ανοίξουν ή το χρονοδιάγραμμα υλοποίησης.
Επιπλέον, εξετάζεται η δυνατότητα αξιοποίησης του υπόγειου δικτύου για τη βελτίωση του αερισμού του μνημείου. Σύμφωνα με τεχνικές εκτιμήσεις, το υπάρχον υπόγειο άνοιγμα καλύπτει μόλις το 3,6% των αναγκών αερισμού της Αγίας Σοφίας. Οι μελλοντικές μελέτες θα εξετάσουν αν ορισμένες στοές μπορούν να ενταχθούν σε σύγχρονο σύστημα παροχής νωπού αέρα, χωρίς να αλλοιωθεί η αρχιτεκτονική φυσιογνωμία τους.
Η Αγία Σοφία παραμένει επίκεντρο αρχαιολογικής και αρχιτεκτονικής έρευνας. Οι νέες ανακαλύψεις στρέφουν το ενδιαφέρον στα λιγότερο γνωστά υπόγεια τμήματα του μνημείου, εκεί όπου διατηρούνται αθέατες πτυχές της ιστορίας της παλιάς Κωνσταντινούπολης.