Η κλιματική αλλαγή και τα ολοένα πιο έντονα ακραία καιρικά φαινόμενα προκαλούν αυξανόμενες φυσικές καταστροφές, οδηγώντας χιλιάδες ανθρώπους σε αναγκαστική μετακίνηση προς ευρωπαϊκές χώρες, ανάμεσά τους και την Ελλάδα. Σύμφωνα με νέα έρευνα του WWF Ελλάς, του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες (ΕΣΠ) και της καθηγήτριας Διεθνών Θεσμών, κατόχου της έδρας UNESCO για την Κλιματική Διπλωματία του ΕΚΠΑ, Εμμανουέλας Δούση, η κλιματική μετανάστευση δεν αποτελεί μελλοντικό σενάριο, αλλά μια πραγματικότητα του παρόντος.
Η μελέτη, που εκπονήθηκε από τις/τους Θεοδότα Νάντσου (WWF Ελλάς), Εμμανουέλα Δούση (ΕΚΠΑ), Κωνσταντίνο Βλαχόπουλο και Nasruddin Nizami (ΕΣΠ), βασίστηκε σε 70 συνεντεύξεις με πρόσφυγες, μετανάστες και αιτούντες άσυλο στην Ελλάδα και το Βέλγιο. Οι συμμετέχοντες προέρχονταν από 17 χώρες της Νότιας Ασίας, της υποσαχάριας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, ενώ ανάμεσά τους υπήρχε και ένας ανιθαγενής.
Όπως εξηγεί ο ερευνητής του ΕΣΠ, Κωνσταντίνος Βλαχόπουλος, στόχος της μελέτης ήταν να διερευνηθεί αν η κλιματική αλλαγή συνέβαλε στην απόφαση μετακίνησης των ανθρώπων αυτών. Αφορμή αποτέλεσε η μαρτυρία ενός επιζώντα του ναυαγίου της Πύλου από τη Λαχώρη του Πακιστάν, ο οποίος είχε δηλώσει ότι εγκατέλειψε τη χώρα του λόγω επαναλαμβανόμενων κλιματικών καταστροφών που κατέστρεψαν την περιουσία και τις καλλιέργειές του.
Η μαρτυρία αυτή αποτέλεσε καταλύτη για την έρευνα. Όπως σημειώνει ο κ. Βλαχόπουλος, «μας έδωσε την ιδέα ότι άνθρωποι που βρίσκονται ήδη στην Ελλάδα μπορεί να έχουν και κλιματικούς λόγους που τους οδήγησαν να φύγουν από τις χώρες τους». Έτσι ξεκίνησε η συλλογή δεδομένων μέσω ερωτηματολογίου.
Η κλιματική διάσταση της μετανάστευσης
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι 35 από τους 70 συμμετέχοντες (50%) δήλωσαν πως κλιματικοί παράγοντες επηρέασαν την απόφασή τους να μεταναστεύσουν. Για 18 εξ αυτών (26%) το κλίμα αποτέλεσε τον κύριο ή μοναδικό λόγο, ενώ 17 (24%) ανέφεραν τα ακραία καιρικά φαινόμενα ως δευτερεύοντα παράγοντα, σε συνδυασμό με οικονομικές ή κοινωνικές δυσκολίες.
Αν και το δείγμα δεν είναι στατιστικά αντιπροσωπευτικό, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι τα ευρήματα αποκαλύπτουν πως άνθρωποι εκτοπισμένοι λόγω της κλιματικής αλλαγής έχουν ήδη μετακινηθεί προς την Ευρώπη. Πολλοί από τους ερωτηθέντες αυτοπροσδιορίζονταν αρχικά ως «οικονομικοί μετανάστες», χωρίς να γνωρίζουν τον όρο «κλιματική αλλαγή», ωστόσο περιέγραφαν πλημμύρες, ξηρασίες και περιβαλλοντική υποβάθμιση ως καθοριστικούς λόγους φυγής.
Η μετανάστευση, σύμφωνα με την έρευνα, δεν ήταν η πρώτη επιλογή για τους περισσότερους. Αρχικά προσπάθησαν να προσαρμοστούν εντός της χώρας τους, αλλά όταν οι καταστροφές επαναλαμβάνονταν, η διασυνοριακή μετακίνηση έγινε αναπόφευκτη.
Η σημασία της εμπειρικής τεκμηρίωσης
Η επικεφαλής πολιτικής του WWF Ελλάς, Θεοδότα Νάντσου, υπογραμμίζει ότι «για πρώτη φορά ρωτήθηκαν οι ίδιοι οι άνθρωποι που αναγκάζονται να μετακινηθούν». Μέχρι σήμερα η σχετική έρευνα βασιζόταν κυρίως σε θεωρητικές προβλέψεις, ενώ τώρα αποδεικνύεται ότι το φαινόμενο είναι ήδη παρόν.
Η καθηγήτρια Εμμανουέλα Δούση επισημαίνει ότι η μελέτη βασίζεται σε εμπειρικά δεδομένα: «Μιλάμε πλέον με αριθμούς και συγκεκριμένα στοιχεία ανθρώπων που εξηγούν πώς η κλιματική αλλαγή επηρέασε την απόφασή τους να μετακινηθούν». Υπενθυμίζει ότι η υποβάθμιση του περιβάλλοντος και οι φυσικές καταστροφές υπήρξαν ανέκαθεν αιτίες μετακινήσεων, ωστόσο η μεταπολεμική προσέγγιση της μετανάστευσης αγνοούσε τον περιβαλλοντικό παράγοντα.
Η κλιματική αλλαγή, σύμφωνα με την ίδια, δεν αποτελεί μοναδική αιτία, αλλά συχνά λειτουργεί πολλαπλασιαστικά, επιδεινώνοντας άλλους κοινωνικούς και οικονομικούς παράγοντες. Οι επιπτώσεις της μπορεί να είναι είτε σταδιακές, όπως η άνοδος της στάθμης της θάλασσας, είτε αιφνίδιες, όπως οι πλημμύρες και οι καταιγίδες.
Θεσμικό κενό και πολιτικές προσαρμογής
Οι εκπρόσωποι του WWF Ελλάς και του ΕΣΠ επισημαίνουν το θεσμικό κενό γύρω από την κλιματική μετανάστευση, καθώς δεν υπάρχει νομική πρόβλεψη για προστασία αυτών των ανθρώπων. Ο κ. Βλαχόπουλος αναφέρει ότι «η κλιματική αλλαγή δεν περιλαμβάνεται στους λόγους για τους οποίους παρέχεται άσυλο».
Η κυρία Νάντσου υπενθυμίζει ότι η γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου το περασμένο καλοκαίρι «άνοιξε τον δρόμο για δικαστικές αποφάσεις σχετικά με τις υποχρεώσεις των κρατών απέναντι στην κλιματική αλλαγή». Παράλληλα, τονίζει την ανάγκη αξιοποίησης της επιστημονικής γνώσης για την πρόληψη και την προστασία των περιοχών που πλήττονται.
Η καθηγήτρια Δούση θέτει το ερώτημα ποιο θεσμικό πλαίσιο είναι καταλληλότερο – της μετανάστευσης ή της κλιματικής αλλαγής – εκτιμώντας ότι το δεύτερο είναι πιο ρεαλιστικό. Υπογραμμίζει ότι οι εθνικές πολιτικές προσαρμογής και η μείωση των αιτιών της κλιματικής αλλαγής, όπως η χρήση ορυκτών καυσίμων, αποτελούν το κλειδί για τη μείωση του κινδύνου.
Η κλιματική μετανάστευση ως νέα πραγματικότητα
Η κ. Δούση σημειώνει ότι η κλιματική μετανάστευση είναι ήδη παρούσα πραγματικότητα και εμφανίζεται σε μια περίοδο όπου η μετανάστευση αντιμετωπίζεται ολοένα και περισσότερο ως απειλή. Τα μέτρα όπως το κλείσιμο των συνόρων ή η ανέγερση τειχών, σύμφωνα με την ίδια, «μπορεί προσωρινά να καθησυχάζουν τη ξενοφοβία, αλλά δεν προσφέρουν βιώσιμες λύσεις».
Όπως καταλήγει, η κλιματική κρίση δεν είναι παροδική αλλά μόνιμη πρόκληση που απαιτεί διαχείριση και προσαρμογή: «Κλείνοντας τα σύνορα ή ανεβάζοντας τείχη δεν λύνεις το πρόβλημα· το μεταθέτεις για αργότερα».
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
