Πόσο σημαντικά είναι τα αρχεία για τη διάσωση της συλλογικής μνήμης και ποιον ρόλο μπορεί να παίξει η Τεχνητή Νοημοσύνη στην παραποίησή της; Τα ερωτήματα αυτά τέθηκαν στο επίκεντρο της εκδήλωσης που διοργάνωσε το 28ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης, με αφορμή το αφιέρωμα του φετινού προγράμματος στα αρχεία, υπό τον τίτλο «Όλη η μνήμη του κόσμου». Ο πρόεδρος της Εφορείας των Γενικών Αρχείων του Κράτους (Γ.Α.Κ.), Δημήτρης Σωτηρόπουλος, ανέλυσε τη σημασία της τεκμηρίωσης και της ιστορικής αλήθειας σε μια εποχή όπου η ψηφιακή τεχνολογία καθιστά ευκολότερη τη διαστρέβλωση της πραγματικότητας.
Η ανοιχτή συζήτηση πραγματοποιήθηκε στην Αποθήκη Γ΄ του λιμανιού, με θέμα «Οι φωτογραφίες από την εκτέλεση της Καισαριανής και η αξία της τεκμηρίωσης της ιστορικής αλήθειας». Ο καλλιτεχνικός διευθυντής του Φεστιβάλ, Ορέστης Ανδρεαδάκης, αποκάλυψε ότι λίγες εβδομάδες πριν από την εκδήλωση εντοπίστηκε το αρχείο ενός Γερμανού αξιωματικού, το οποίο περιλαμβάνει φωτογραφίες από την περίοδο της Κατοχής, ανάμεσά τους και στιγμιότυπα από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944.
Ο Δημήτρης Σωτηρόπουλος, καθηγητής Σύγχρονης Πολιτικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και πρόεδρος του Παρατηρητηρίου για τη Διδασκαλία της Ιστορίας στην Ευρώπη του Συμβουλίου της Ευρώπης, υπογράμμισε ότι «η αλλοίωση της μνήμης δεν είναι καινούργια υπόθεση». Όπως εξήγησε, η ατομική μνήμη λειτουργεί πολλές φορές ανταγωνιστικά προς την τεκμηριωμένη ιστοριογραφία, καθώς «ένας άνθρωπος που έζησε ένα γεγονός μπορεί να το θυμάται διαφορετικά απ’ ό,τι το καταγράφει η ιστορική έρευνα».
Η εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή και η ιστορική τεκμηρίωση
Αναφερόμενος στις φωτογραφίες από τη Συλλογή Χόιερ, ο κ. Σωτηρόπουλος σημείωσε ότι η έρευνα για την ταυτότητα των 200 εκτελεσθέντων έχει σχεδόν ολοκληρωθεί. «Η συντριπτική πλειονότητα ήταν μέλη του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας», ανέφερε, προσθέτοντας ότι υπήρχαν και λίγοι τροτσκιστές ή αρχειομαρξιστές, καθώς και άτομα που συνελήφθησαν σε γερμανικά μπλόκα και μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου.
Όπως τόνισε, οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς του 1944 είχαν και ιδεολογικό χαρακτήρα, καθώς ο ναζισμός αντιμετώπιζε τον κομμουνισμό ως κύριο αντίπαλο. «Στο πρόσωπο αυτών των ανθρώπων τιμωρείται συμβολικά και η κομμουνιστική απειλή», είπε χαρακτηριστικά.
Ο φωτογράφος και οι εικόνες της Κατοχής
Ο κ. Σωτηρόπουλος σκιαγράφησε το προφίλ του Γερμανού στρατιώτη που τράβηξε τις φωτογραφίες, αναφέροντας ότι ήταν αρχιλοχίας που είχε υπηρετήσει στα πρώτα μέτωπα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και τοποθετήθηκε στην Ελλάδα το 1943. Η φωτογράφιση από στρατιώτες, όπως είπε, ήταν διαδεδομένη πρακτική, με πολλές εικόνες να αποτυπώνουν τόσο την καθημερινότητα όσο και την ιδεολογική σχέση των Γερμανών με την αρχαιότητα.
Σπάνια, ωστόσο, οι φωτογραφίες εκείνης της περιόδου απεικόνιζαν σκηνές ωμής βίας. Εξαιρέσεις, όπως οι εικόνες από το Κοντομαρί της Κρήτης, αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια. Ο κ. Σωτηρόπουλος επισήμανε ότι η στάση των Γερμανών απέναντι στην Ελλάδα άλλαξε μετά τη Μάχη της Κρήτης, όταν οι βαριές απώλειες οδήγησαν σε σκληρότερα αντίποινα.
Η σημασία της τεκμηρίωσης στη σύγχρονη εποχή
Μια νέα φωτογραφία από τη Συλλογή Χόιερ αποκάλυψε ότι η εκτέλεση των 200 έγινε μέσω εκτελεστικού αποσπάσματος και όχι με διασταυρούμενα πυρά πολυβόλων, όπως πίστευαν πολλοί. «Η πράξη αποκτά μια ακόμη πιο σκληρή διάσταση όταν ο στρατιώτης στέκεται απέναντι από τον άνθρωπο που εκτελεί», ανέφερε ο καθηγητής.
Ο Ορέστης Ανδρεαδάκης προειδοποίησε για τον κίνδυνο αλλοίωσης της ιστορίας μέσω της τεχνητής νοημοσύνης, επισημαίνοντας ότι «σήμερα μπορούμε πολύ πιο εύκολα να δημιουργήσουμε πλαστές φωτογραφίες και ψευδείς μνήμες». Ο Δημήτρης Σωτηρόπουλος συμφώνησε, τονίζοντας πως η προστασία της ιστορικής αλήθειας αποτελεί βασική αποστολή της ιστορικής επιστήμης και συνδέεται άμεσα με τη λειτουργία της δημοκρατίας.
Κλείνοντας, ο καθηγητής σημείωσε ότι οι φωτογραφίες αυτές συγκινούν και ενώνουν την κοινωνία. «Οι άνθρωποι που απεικονίζονται θα μπορούσαν να είναι οι παππούδες μας», ανέφερε, υπογραμμίζοντας ότι μέσα από τη συγκίνηση αυτή διαφαίνεται μια υπέρβαση του εμφυλιοπολεμικού τραύματος.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
