Μια νέα επιστημονική έκδοση του Ινστιτούτου Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών φέρνει στο προσκήνιο τις λιγότερο γνωστές πτυχές της οικονομικής δραστηριότητας και της κοινωνικής ζωής της Αθήνας και της Θήβας κατά τη μέση βυζαντινή περίοδο. Ο τόμος, με τίτλο «Αθήνα και Θήβα στη μέση βυζαντινή περίοδο», φωτίζει δύο από τα σημαντικότερα αστικά κέντρα του ελλαδικού χώρου, εστιάζοντας στον ρόλο τους στην οικονομία και τον πολιτισμό της εποχής.
Σύμφωνα με σχετική ανακοίνωση, ο τόμος περιλαμβάνει εννέα μελέτες που εξετάζουν τις οικονομικές, κοινωνικές και καλλιτεχνικές δραστηριότητες των δύο πόλεων, καθώς και τις μεταξύ τους σχέσεις και τις επαφές με την κεντρική βυζαντινή εξουσία.
Η Θήβα κατέχει ιδιαίτερη θέση στην έκδοση, καθώς είχε αναδειχθεί σε σημαντικό κέντρο μεταξουργίας με εμπορική και παραγωγική δραστηριότητα που ξεπερνούσε τα όρια του ελλαδικού χώρου και έφθανε έως την Κωνσταντινούπολη. Η συμμετοχή της στα μεγάλα εμπορικά δίκτυα της εποχής υπογραμμίζει τη σημασία της στην οικονομική ζωή της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.
Την ίδια περίοδο, η Αθήνα εξελίχθηκε σε σημαντικό κέντρο λατρείας, κυρίως λόγω του προσκυνήματος στον χριστιανικό Παρθενώνα, ενώ διατηρούσε και αξιοσημείωτη οικονομική δραστηριότητα.
Οι εννέα μελέτες του τόμου αναλύουν διαφορετικές όψεις της ζωής των δύο πόλεων και της ευρύτερης περιοχής, αναδεικνύοντας τις κοινωνικές, οικονομικές και καλλιτεχνικές επαφές τους. Για την ιστορική διερεύνηση αξιοποιούνται συνδυαστικά γραπτές πηγές, αρχαιολογικά τεκμήρια, επιγραφές και αρχιτεκτονικά κατάλοιπα.
Μέσα από αυτή τη σύνθετη προσέγγιση εξετάζονται ζητήματα όπως η ίδρυση του θέματος Ελλάδος, η αναδιοργάνωση του διοικητικού και γεωγραφικού χώρου και η αναπτυξιακή πορεία της περιοχής μετά τους λεγόμενους Σκοτεινούς Αιώνες.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι σχέσεις Αθήνας και Θήβας, που σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες δεν ήταν πάντοτε αρμονικές, αλλά χαρακτηρίζονταν συχνά από ανταγωνισμό. Εξετάζονται επίσης οι σχέσεις των δύο πόλεων με την κεντρική εξουσία, οι οποίες διαμόρφωναν τις ισορροπίες μεταξύ τους.
Ο τόμος αναδεικνύει ακόμη την καλλιτεχνική παραγωγή της περιόδου ως ένδειξη της οικονομικής ανάπτυξης των δύο αστικών κέντρων, ενώ μελετά τον τρόπο που το μυθολογικό παρελθόν της Αθήνας και της Θήβας αξιοποιήθηκε από τους βυζαντινούς συγγραφείς.
Η έκδοση συμβάλλει στην πληρέστερη κατανόηση της ιστορικής φυσιογνωμίας δύο σημαντικών πόλεων του μεσαιωνικού ελληνικού χώρου, φωτίζοντας τις μεταξύ τους αλληλεπιδράσεις, τον ρόλο τους στην οικονομία και τον πολιτισμό, καθώς και τις μεταβολές που διαμόρφωσαν την πορεία τους κατά τη μέση βυζαντινή περίοδο.