Τρεις μεταβυζαντινοί ναοί του Αγίου Γεωργίου στη Δράμα ως μνημεία ιστορίας

Στην Περιφερειακή Ενότητα Δράμας, τρεις μεταβυζαντινοί ναοί αφιερωμένοι στον Άγιο Γεώργιο στέκουν ως διακριτικά, αλλά ιδιαίτερα σημαντικά τεκμήρια μιας μακράς ιστορικής συνέχειας που ξεκινά από τον 19ο αιώνα και φτάνει έως σήμερα.

Με αφορμή τη μεγάλη εορτή του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου, οι ναοί του Μοναστηρακίου, της Μικρόπολης και του Ξηροποτάμου διασώζουν την ιστορική και αρχιτεκτονική μνήμη της Δράμας. 

Η ξυλόστεγη αρχιτεκτονική, οι λιθοανάγλυφες επιγραφές, τα ξυλόγλυπτα τέμπλα και οι μεταγενέστερες επεμβάσεις συνθέτουν ένα πολυεπίπεδο μνημειακό τοπίο, όπου η πίστη συναντά την τέχνη και την τοπική παράδοση.

Τα μνημεία αυτά παρουσιάζονται στο λεύκωμα «Από πέτρα και ξύλο σε σάρκωμα και γλυκασμό, οι βυζαντινές και μεταβυζαντινές εκκλησίες της Περιφερειακής Ενότητας Δράμας», που εξέδωσε ο σύλλογος «Φίλοι Αρχαιολογικού Μουσείου Δράμας, Πολιτιστικών και Φυσικών Μνημείων Πόλης και Περιοχής Δράμας», με τη χορηγία της δραμινής εταιρείας Wonderplant.

Όπως αναφέρει ο Βασίλης Μεσσής, φιλόλογος και Δρ. Βυζαντινής Αρχαιολογίας, τα μνημεία αποτελούν χαρακτηριστικά δείγματα της μεταβυζαντινής ναοδομίας της περιοχής, όπου η τοπική τεχνική παράδοση συνδέεται με την πνευματική και κοινωνική ζωή των οικισμών.

Η φωτογραφική τεκμηρίωση του Κώστα Βιδάκη

Καθοριστική συμβολή στην ανάδειξη των ναών έχει η φωτογραφική καταγραφή του δραμινού φωτογράφου Κώστα Βιδάκη. Ο δημιουργός αποτύπωσε τα μνημεία σε διαφορετικές χρονικές στιγμές, τόσο εσωτερικά όσο και εξωτερικά, επισημαίνοντας ότι η φωτογραφία λειτουργεί ως εργαλείο κατανόησης και όχι απλής αποτύπωσης.

Όπως σημειώνει ο ίδιος στο ΑΠΕ-ΜΠΕ, «μέσα από τη διαδρομή της φωτογράφισης αναδεικνύεται όχι μόνο η αρχιτεκτονική αξία των μνημείων, αλλά και η σχέση τους με το φως, τον χρόνο και τη φθορά, στοιχεία που καθιστούν κάθε εικόνα μοναδική μαρτυρία ενός ζωντανού παρελθόντος». Προσθέτει ακόμη πως «οι ναοί αυτοί ζουν μέσα στον χρόνο, καθώς κάθε εποχή αποκαλύπτει διαφορετικές πτυχές τους».

Άγιος Γεώργιος στο Μοναστηράκι: Η επιβίωση μιας ξυλόστεγης βασιλικής

Πέντε χιλιόμετρα βορειοανατολικά της Δράμας, ο ναός του Αγίου Γεωργίου στο Μοναστηράκι δεσπόζει στο τοπίο σε υψόμετρο περίπου 300 μέτρων. Πρόκειται για τρίκλητη ξυλόστεγη βασιλική με γυναικωνίτη, χτισμένη το 1842, όπως αναφέρει ανάγλυφη επιγραφή.

Η πορεία του ναού περιλαμβάνει σημαντικές επισκευές, με χαρακτηριστική εκείνη του 1911, που καταγράφεται σε επιγραφή στη νότια πλευρά. Στο εσωτερικό, το δάπεδο με τις μεγάλες πλάκες των αρχών του 20ού αιώνα φέρει ίχνη χρονολόγησης, ενώ στο κέντρο ξεχωρίζει πλάκα του 1901 με ανάγλυφο δικέφαλο αετό.

Το καμπαναριό, χτισμένο το 1890, αποτελείται από ισόγειο και δύο ορόφους, φέροντας επιγραφή με το όνομα του μάστορα. Το ξύλινο τέμπλο και οι δεσποτικές εικόνες του ναού χρονολογούνται στο 1851, ενώ την ίδια εποχή κατασκευάστηκαν ο άμβωνας και ο δεσποτικός θρόνος.

Στον νεότερο ναό φυλάσσεται φορητή εικόνα του Αγίου Γεωργίου με έτος κατασκευής το 1789 και επιδιόρθωσης το 1890. Σε μικρή απόσταση διατηρείται πέτρινο οστεοφυλάκιο του 19ου αιώνα.

Η Μικρόπολη και η τέχνη του ξύλου στον Άγιο Γεώργιο (1841)

Στη Μικρόπολη του δήμου Προσοτσάνης, ο ναός του Αγίου Γεωργίου (1841) ξεχωρίζει ως σημαντικό δείγμα της ξυλόγλυπτης παράδοσης της περιοχής. Η αρχική μορφή του, τρίκλητη ξυλόστεγη βασιλική με γυναικωνίτη, υπέστη φθορές, με πιο κρίσιμη την κατάρρευση της στέγης στα τέλη της δεκαετίας του 1960.

Το ταμπλαδωτό τέμπλο είναι λιτό, ωστόσο ξεχωρίζουν τα ξυλόγλυπτα βημόθυρα της Ωραίας Πύλης, πιθανό έργο του φημισμένου ξυλόγλυπτη Κοσμά από τη Δίβρη Φθιώτιδας. Οι δεσποτικές εικόνες και οι παραστάσεις στις θύρες των παραβημάτων τοποθετούνται στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, ενώ διατηρείται και το κιβώριο της αγίας τράπεζας.

Νοτιοδυτικά του ναού βρίσκεται το περίοπτο κωδωνοστάσιο, τετραγωνικής κάτοψης, με ισόγειο, δύο ορόφους και οκτάπλευρο φανό, χρονολογημένο από το 1839. Στη βόρεια πλευρά του ισογείου διατηρείται εντοιχισμένο ρωμαϊκό ανάγλυφο με την παράσταση τριών κορών.

Άγιος Γεώργιος Ξηροποτάμου: Από την καταστροφή στην ανακαίνιση

Στον Ξηροπόταμο (Βησοτσάνη), ο ναός του Αγίου Γεωργίου, χτισμένος στα μέσα του 19ου αιώνα, έχει υποστεί εκτεταμένες μεταβολές και καταστροφές. Ο αρχικός ναός ήταν τρίκλητη ξυλόστεγη βασιλική με στοά και γυναικωνίτη, ενώ προφορικές μαρτυρίες κάνουν λόγο για ξύλινο τρουλίσκο στο κέντρο του κλίτους.

Γύρω στο 1924, μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε τον ναό, αφήνοντας ελάχιστα στοιχεία. Ακολούθησαν εργασίες αποκατάστασης το 1938, το 1974 και το 1981, που διαμόρφωσαν τη σημερινή του εικόνα. Το νεότερο τέμπλο φέρει εικόνες ναζαρηνής τεχνοτροπίας του 1945, ενώ σε μικρή απόσταση υψώνεται τετράπλευρο καμπαναριό του 1898.

Οι τρεις ναοί του Αγίου Γεωργίου στο Μοναστηράκι, τη Μικρόπολη και τον Ξηροπόταμο αποτελούν διαφορετικές εκφάνσεις μιας ενιαίας πολιτισμικής και θρησκευτικής παράδοσης της Δράμας. Μέσα από την πέτρα, το ξύλο, τις επιγραφές και τις εικόνες τους, αναδεικνύεται η τεχνική δεξιοτεχνία των δημιουργών και η βαθιά σχέση των τοπικών κοινωνιών με τη λατρευτική τους κληρονομιά.