Μαρμάρινη πλάκα αφιέρωσης ανακαλύφθηκε πρόσφατα στο τέμενος Χαμζά Μπέη

Ένα σημαντικό κεφάλαιο της ιστορίας του τεμένους Χαμζά Μπέη, γνωστού και ως Αλκαζάρ, στη Θεσσαλονίκη, αναδεικνύεται εκ νέου με την πρόσφατη ανακάλυψη μαρμάρινης πλάκας. Η πλάκα φέρει την αφιέρωση: «ΔΩΡΕΑ ΠΡΟΣ Ε.Ε.Σ. ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ ΤΗΣ ΜΗΤΡΟΣ ΜΟΥ ΑΝΘΗΣ – ΟΜΗΡΟΣ Κ. ΠΙΖΑΝΗΣ» και εντοπίστηκε στην πλατεία Μεγάλου Αλεξάνδρου, μπροστά από το μνημείο, ύστερα από την ολοκλήρωση εργασιών αποκατάστασης. Παραδόθηκε στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης.

Όπως ανέφερε η Σουλτάνα Πρωτοψάλτη, αναπληρώτρια προϊσταμένη της Εφορείας, η πλάκα βρίσκεται προσωρινά εντός του μνημείου. Εξετάζεται η πιθανότητα επανατοποθέτησής της σε εμφανές σημείο ή διατήρησής της ως τεκμήριο στην Εφορεία. Αν και νεότερης εποχής, χαρακτηρίζεται ως «κομμάτι της ιστορίας» και έχει ιδιαίτερη σημασία για τη διατήρηση της μνήμης του δωρητή.

Το ακριβές σημείο όπου είχε αρχικά εντοιχιστεί παραμένει άγνωστο, καθώς οι συνεχείς αλλαγές χρήσης του κτιρίου ενδέχεται να οδήγησαν στην απομάκρυνσή της.

Το τέμενος Χαμζά Μπέη αποτελεί το πρώτο μουσουλμανικό τέμενος της Θεσσαλονίκης μετά το 1430 και ανεγέρθηκε το 1467-1468. Η ίδρυσή του αποδίδεται είτε στη Χαφσά Χατούν, κόρη του Χαμζά Μπέη, είτε στον ίδιο τον Χαμζά Μπέη στη μνήμη της κόρης του. Ξεκίνησε ως μικρό προσευχητήριο και επεκτάθηκε τον 16ο αιώνα, αποκτώντας τη σημερινή του μορφή.

Η ιστορία του κτιρίου συνδέεται στενά με τις κοινωνικές αλλαγές που σημειώθηκαν στη Θεσσαλονίκη μετά το 1922 και την Ανταλλαγή των Πληθυσμών του 1923. Το τέμενος εντάχθηκε στην ανταλλάξιμη μουσουλμανική περιουσία και μετέπειτα στη διαχείριση της Εθνικής Τράπεζας, σηματοδοτώντας μια νέα εποχή για το μνημείο.

Ο Όμηρος Πιζάνης και η δωρεά στο μνημείο

Ο Όμηρος Κ. Πιζάνης, διακεκριμένος Έλληνας έμπορος με καταγωγή από τον Πόντο και επιχειρηματική δράση στο Αμβούργο, απέκτησε το τέμενος το 1928 αγοράζοντάς το από την Εθνική Τράπεζα. Το ακίνητο μισθώθηκε στον Μπενίκο Σεγούρα, ο οποίος εγκατέστησε τον κινηματογράφο «Αλκαζάρ», ενώ άλλα τμήματα αξιοποιήθηκαν ως εμπορικά καταστήματα.

Η κοινωνική προσφορά του Πιζάνη συνεχίστηκε και στη Γερμανία, όπου χρηματοδότησε την ίδρυση της φοιτητικής εστίας «Μινέρβα» στο Αμβούργο, παρέχοντας στέγαση και οικονομική στήριξη σε Έλληνες φοιτητές και υποψήφιους διδάκτορες. Το όνομά του περιλαμβάνεται στους μεγάλους δωρητές του Ελληνικού Αντικαρκινικού Ινστιτούτου.

Μετά τον θάνατό του το 1972 στη Λωζάνη, η διαθήκη του Πιζάνη προέβλεπε τη δωρεά του μνημείου στον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό. Η μεταβίβαση ολοκληρώθηκε το 1977, με την αξία του ακινήτου να εκτιμάται σε 4.000.000 δραχμές. Στις παραχωρητήριες πράξεις υπήρχε πρόβλεψη για την τοποθέτηση μαρμάρινης πλάκας στη μνήμη της μητέρας του, Ανθής, η οποία διασώθηκε πρόσφατα.

Μεταβίβαση στο Ελληνικό Δημόσιο και νέα χρήση

Το 2006, ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός δώρισε το μνημείο στο Ελληνικό Δημόσιο και το υπουργείο Πολιτισμού, με την προϋπόθεση να ανακαινιστεί και να λειτουργήσει ως Πολιτιστικό Κέντρο. Η υποχρέωση αυτή εκπληρώθηκε με την ολοκλήρωση των εργασιών τον Σεπτέμβριο του 2026.

Τη διαχείριση του τεμένους έχει αναλάβει ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης, σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων.

Η επανεμφάνιση της μαρμάρινης πλάκας υπενθυμίζει όχι μόνο τη δωρεά, αλλά και τη διαχρονική σύνδεση του Ομήρου Πιζάνη με ένα από τα πιο εμβληματικά μνημεία της Θεσσαλονίκης. Η επιγραφή αποτελεί πλέον ζωντανό τεκμήριο της πολυσύνθετης ιστορίας του τεμένους και των ανθρώπων που το διαμόρφωσαν με τη δράση και την προσφορά τους.