Η διαδοχή στις οικογενειακές επιχειρήσεις δεν αρχίζει με τη μεταβίβαση των μετοχών. Αρχίζει με τη δυσκολότερη απόφαση του ιδρυτή: να παραδώσει όσα έχτισε, χωρίς να περιμένει ότι θα τον καλέσουν πίσω. Δεν πρόκειται για πρόβλημα της σύγχρονης εποχής.
Είναι από τα πρώτα που αντιμετώπισε κάθε ανθρώπινη κοινότητα — και σχεδόν κανείς δεν το έλυσε χωρίς απώλειες.
Το εντοπίζουμε ακόμη και στη μυθολογία.
Ο Ουρανός κρατά τα παιδιά του θαμμένα στη Γη, για να μην τον διαδεχθεί και τον εκτοπίσει κανείς. Ο Κρόνος, που τον ανέτρεψε, καταπίνει τα δικά του για τον ίδιο λόγο. Μόνο ο Δίας γλιτώνει και η εξουσία περνά τελικά σε εκείνον με πόλεμο.
Οι αρχαίοι Έλληνες έβαλαν στην αρχή της κοσμογονίας τους τρεις γενιές ιδρυτών που αρνούνται να παραδώσουν. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Ήξεραν ότι ο φόβος του πατέρα μπροστά στον διάδοχο είναι παλαιότερος από τη μοναρχία, το κράτος και το εμπόριο.
Η ιστορία δεν άλλαξε με τα χρόνια.
Στη Βίβλο, ο Δαβίδ γερνάει στο κρεβάτι του και ο γιος του, Αδωνίας, ανακηρύσσεται βασιλιάς πριν προλάβει να αποφασίσει ο πατέρας. Ο Σολομών επικρατεί τελικά μόνο επειδή η Βηρσαβεέ και ο προφήτης Νάθαν επεμβαίνουν την τελευταία στιγμή.
Μια διαδοχή που δεν έχει συζητηθεί νωρίς καταλήγει συνήθως να γίνεται διαδικασία διάσωσης.
Λίγο πριν από τον θάνατο του Αλεξάνδρου, η παράδοση λέει ότι, στο ερώτημα ποιος θα πάρει την αυτοκρατορία, απάντησε «τω κρατίστω». Αυτή η απάντηση ισοδυναμεί με καμία απάντηση και οι Διάδοχοι πολέμησαν σαράντα χρόνια για να την ερμηνεύσουν. Η αυτοκρατορία που κατέκτησε σε δώδεκα χρόνια διαλύθηκε σε λιγότερα από δέκα.
Ο Σαίξπηρ έγραψε τον Βασιλιά Ληρ για έναν ιδρυτή που θέλει να μοιράσει το βασίλειο και ταυτόχρονα να κρατήσει τον τίτλο, την ακολουθία και την αγάπη των παιδιών του. Το μοντέλο «διαδοχή με όρους» δεν αντέχει ούτε καν στη θεατρική σκηνή.
Ο Ληρ ζητά από τις κόρες του να αποδείξουν δημόσια πόσο τον αγαπούν και χάνει την πιο έντιμη από αυτές. Όποιος έχει καθίσει σε οικογενειακό συμβούλιο έχει δει την ίδια σκηνή, με άλλα λόγια και άλλους ρόλους.
Η ικανότητα μπροστά στον δεσμό του αίματος
Υπάρχει όμως και η αντίστροφη περίπτωση, η πιο τραγική. Ο Μάρκος Αυρήλιος ήταν ένας από τους πιο στοχαστικούς ηγεμόνες της αρχαιότητας. Έγραψε το «Εις εαυτόν» για να θυμίζει στον εαυτό του ότι η εξουσία δεν ανήκει σε κανέναν.
Η Ρώμη, βέβαια, είχε ήδη δοκιμάσει μια διαφορετική λύση: τη διαδοχή μέσω υιοθεσίας, με επιλογή του ικανότερου και όχι του πλησιέστερου στο αίμα. Ο Μάρκος επέλεξε τον βιολογικό γιο του, τον Κόμμοδο, και η Pax Romana τελείωσε. Ο ίδιος φιλόσοφος που δίδαξε την αποδοχή του πεπερασμένου δεν κατάφερε να αναγνωρίσει τα όρια του γιου του.
Γνωρίζουμε τις αρχές. Αυτό που δεν γνωρίζουμε είναι πώς εφαρμόζονται όταν το αντικείμενο είναι το παιδί μας.
Ο Διοκλητιανός έκανε το αντίθετο και έγινε το σπάνιο παράδειγμα ηγέτη που παραδίδει την εξουσία όσο ακόμη την κατέχει. Παραιτήθηκε το 305 μ.Χ., αποσύρθηκε στο παλάτι του, κοντά στη Σαλώνα, και καλλιεργούσε λάχανα.
Όταν τον παρακάλεσαν να επιστρέψει, φέρεται να απάντησε ότι, αν έβλεπαν τα λάχανα που φύτευε με τα χέρια του, δεν θα του το ζητούσαν ποτέ. Η ανεκδοτολογία εδώ δεν έχει σημασία.
Σημασία έχει ότι κατάλαβε το πιο δύσκολο από όλα: η παράδοση δεν ολοκληρώνεται όταν υπογράφεις, αλλά όταν πάψεις να περιμένεις να σε καλέσουν πίσω.
Για να εντοπίσουμε ένα παράδειγμα συστηματικής επιτυχίας, πρέπει να ταξιδέψουμε στην Ιαπωνία. Η Kongo Gumi, κατασκευαστική εταιρεία ναών, ιδρύθηκε το 578 μ.Χ. και παρέμεινε στα χέρια της ίδιας οικογένειας για σχεδόν χίλια τετρακόσια χρόνια.
Το μυστικό ήταν ένα θεσμοθετημένο εργαλείο, ο mukoyōshi: ο γαμπρός ή ένας ικανός νέος υιοθετούνταν και έπαιρνε το όνομα της οικογένειας. Η επιχείρηση έδινε προτεραιότητα στη συνέχεια του ονόματος και όχι στον βιολογικό δεσμό. Το αίμα ήταν επιθυμητό, αλλά όχι απαραίτητο. Η ικανότητα ήταν απαραίτητη.
Η σύγχρονη νομοθεσία προσφέρει εργαλεία για να υπηρετηθεί μια ανάλογη λογική. Ο ν. 4601/2019 προβλέπει εταιρικές διασπάσεις και τη δυνατότητα μη αναλογικής κατανομής των συμμετοχών, υπό τις προϋποθέσεις του.
Στον σχεδιασμό της διαδοχής, ο στόχος μπορεί να είναι σαφής: όποιος θα διοικήσει να αναλάβει την επιχείρηση και όποιος δεν θα διοικήσει να λάβει αντίστοιχη περιουσιακή αξία. Είναι η νομική μετάφραση μιας παλιάς διαπίστωσης. Η ισοκατανομή μετοχών σε τρία παιδιά με άνισες ικανότητες δεν είναι δικαιοσύνη· είναι αδράνεια με νομική μορφή.
Η αποζημίωση σε αξία δεν υποβαθμίζει κανέναν. Αναγνωρίζει ότι η ιδιοκτησία και η διοίκηση είναι δύο διαφορετικά πράγματα και ότι οι ρόλοι πρέπει να ακολουθούν τις δυνατότητες.
Τι ακριβώς παραδίδει ο ιδρυτής;
Εδώ βρίσκεται το σημείο στο οποίο ο Επίκτητος και οι υπόλοιποι συγκλίνουν. Ο Επίκτητος, δούλος και χωλός, έλεγε ότι άλλα είναι στην εξουσία μας και άλλα όχι. Η κρίση και η βούληση είναι δικές μας. Η περιουσία, η υπόληψη και το αξίωμα δεν είναι. Το μετοχολόγιο, με αυτή την οπτική, ήταν πάντοτε δανεικό.
Η διαδοχή δεν είναι απώλεια, είναι επιστροφή. Ο Κρόνος δεν το κατάλαβε. Ο Ληρ το κατάλαβε αργά. Ο Μάρκος το δίδαξε και το παρέβη. Ο Διοκλητιανός το έζησε, με τα λάχανά του.
Η εμπειρία μου με οικογένειες επιβεβαιώνει κάτι που δεν γράφεται εύκολα σε πρόταση. Η δομή σχεδιάζεται σε τρεις εβδομάδες και η αποτίμηση συμφωνείται σε δύο συνεδριάσεις.
Το δύσκολο είναι η ερώτηση που δεν διατυπώνεται πάντα: «Τι ακριβώς παραδίδει ο ιδρυτής;» Για κάποιον που η επιχείρηση υπήρξε επί σαράντα χρόνια εισόδημα, κοινότητα και όνομα, η παράδοση σημαίνει κατάργηση τριών βαθμίδων ταυτότητας ταυτόχρονα.
Ο Maslow θα το περιέγραφε ως κατάρρευση της πυραμίδας του. Οι αρχαίοι θα το έλεγαν απλώς «τραγωδία» και θα είχαν δίκιο.
Κανείς όμως δεν ζητά από τον ιδρυτή να γίνει φιλόσοφος. Του ζητάμε κάτι πιο μετριοπαθές: να αναγνωρίσει ότι το ερώτημα που τον απασχολεί, ποιος θα έρθει μετά από εμένα, το έχουν θέσει πριν από αυτόν οι θεοί, οι βασιλιάδες και οι αυτοκράτορες. Δεν είναι προσωπική αποτυχία να το συναντάς. Είναι αποτυχία να το αφήνεις αναπάντητο.
Έχω δει καταπιστεύματα άψογα δομημένα να καταρρέουν σε δεκαοκτώ μήνες. Τα έγγραφα ήταν σωστά. Η εφαρμογή έλειπε. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, θέλει να πει ο ιστορικός.
(*) Ο Δρ. Θεόδωρος Ν. Κρίντας είναι ιδρυτής και CEO της Koubaras Ltd, εξωτερικός καθηγητής στο μεταπτυχιακό ISFM του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και επισκέπτης καθηγητής στο Excelia Business School, στη Γαλλία.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
