Η οικονομική θεωρία μάς λέει ότι το σύστημα της «ελεύθερης οικονομίας» δημιουργεί συνθήκες έντονου ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων και γι’ αυτό εξασφαλίζει χαμηλότερες τιμές στους καταναλωτές.
Δυστυχώς, όμως, τα πράγματα είναι διαφορετικά στην πράξη, όπου ο ελεύθερος ανταγωνισμός ισχύει μόνο για τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, που αγωνίζονται μονίμως για την επιβίωσή τους.
Για τις μεγάλες, το σύστημα της «ελεύθερης οικονομίας» αποτελεί το ιδανικό πλαίσιο δημιουργίας ολιγοπωλίων, τα οποία εγκλωβίζουν τον καταναλωτή και τον αναγκάζουν να πληρώνει τις τιμές που αυτά επιβάλλουν. Το κακό είναι ότι στις οικονομίες μικρού μεγέθους, αυτές που είναι περισσότερο ευάλωτες, υπάρχει σχεδόν ένα ολιγοπώλιο για κάθε κλάδο της οικονομικής δραστηριότητας.
Ας πάρουμε για παράδειγμα τη δική μας οικονομία. Στον τραπεζικό τομέα κυριαρχούν 4 τράπεζες.
Αντίστοιχα, μετρημένες στα δάχτυλα είναι οι επιχειρήσεις που ελέγχουν μεγάλο μέρος της επιβατηγού ναυτιλίας, των αερομεταφορών, του λιανεμπορίου (supermarkets), των τηλεπικοινωνιών, της ενέργειας κ.λπ.
Αν μάλιστα συμπεριλάβουμε τα ξένα ολιγοπώλια που διαθέτουν τα προϊόντα τους στη χώρα μας, ο κατάλογος μεγαλώνει.
Δεν είναι απλή υπόθεση τα ολιγοπώλια, γιατί, λειτουργώντας σε ένα πλαίσιο δραματικά περιορισμένου ελεύθερου ανταγωνισμού, έχουν τη δυνατότητα να αποφασίζουν εκείνα, από μόνα τους, τι θα πάρουν από την τσέπη του καταναλωτή.
Για να δανειστώ έναν στίχο του Καβάφη, για τον καταναλωτή «δεν έχει πλοίο, δεν έχει οδό», για να βρει καλύτερους όρους αγοράς. Θα υποκύψει αναγκαστικά και θα πληρώσει ό,τι του ζητούν τα ολιγοπώλια.
Οι τιμές των προϊόντων θα είναι προσαυξημένες με την επιπλέον επιβάρυνση που αυτά αποφασίζουν.
Κάτι σαν φόρος δηλαδή, που όμως δεν πάει στο κρατικό ταμείο.
Αλλά ας δούμε ένα παράδειγμα με πραγματικά στοιχεία, για να αντιληφθούμε καλύτερα το πρόβλημα, καθώς και την κλίμακά του. Θα πάρουμε δεδομένα από το δικό μας τραπεζικό σύστημα, που, σύμφωνα με έκθεση της Επιτροπής Ανταγωνισμού (2024), «έχει χαρακτηριστικά ολιγοπωλίου, γιατί 4 τράπεζες ελέγχουν το 95% του τραπεζικού κλάδου».
Βέβαια, αυτό δεν σημαίνει ότι οι τράπεζες αυτές έχουν συστήσει καρτέλ, όμως η ευχέρειά τους να καθορίζουν τις επιβαρύνσεις που επιβάλλουν στους πελάτες τους αποτελεί από μόνη της ένα σημαντικό πρόβλημα.
Το παράδειγμα των τραπεζών και ο «ιδιωτικός φόρος»
Αλλά ας δούμε τα δεδομένα: Οι τράπεζες αυτές έχουν συγκεντρώσει καταθέσεις περίπου 250 δισ. ευρώ, για τις οποίες πληρώνουν σχεδόν μηδενικά επιτόκια. Από την άλλη πλευρά, στα δάνεια που χορηγούν από τις καταθέσεις αυτές επιβάλλουν πολύ υψηλότερα επιτόκια.
Σύμφωνα με το σχετικό δελτίο Τύπου της 1/10/2026 της Τράπεζας της Ελλάδος, τον Αύγουστο του τρέχοντος έτους, το μέσο σταθμικό επιτόκιο του συνόλου των καταθέσεων ήταν 0,37%, ενώ το αντίστοιχο επιτόκιο των δανείων 4,84%, δηλαδή 13 φορές μεγαλύτερο.
Να πούμε ακόμη ότι οι καταθέτες καλούνται να πληρώσουν σημαντικές προμήθειες όταν χρησιμοποιούν τα δικά τους χρήματα για τις καθημερινές συναλλαγές τους.
Το 2026 οι τράπεζες αναμένεται να εισπράξουν από προμήθειες πάνω από 2 δισ. ευρώ και να έχουν καθαρά έσοδα από τόκους πάνω από 8 δισ., με τα συνολικά έσοδά τους να φτάνουν τα 11 δισ. και τα κέρδη τους τα 5 δισ.
Για να πάρουμε μια ιδέα τι σημαίνουν τα πιο πάνω ποσά, αρκεί να πούμε ότι ο Προϋπολογισμός 2026 προβλέπει δαπάνες που δεν υπερβαίνουν τα 8 δισ. για την Παιδεία ή την Άμυνα ή την Υγεία κ.λπ. Το εύλογο ερώτημα είναι «με ποια λογική θα πρέπει να πληρώνουμε περισσότερα για τις τραπεζικές υπηρεσίες από ό,τι για αυτές τις κρίσιμες λειτουργίες;».
Η απάντηση είναι απλή: Σε κάθε ολιγοπωλιακή κατάσταση, ο καταναλωτής πληρώνει παραπάνω, γιατί οι τιμές δεν καθορίζονται σε ένα πλαίσιο ελεύθερου ανταγωνισμού.
Αυτό το «παραπάνω» είναι ένας de facto φόρος, για τον οποίο δεν αποφασίζει το κράτος, αλλά οι ιδιώτες-ιδιοκτήτες των ολιγοπωλίων.
Το κράτος, μάλιστα, είναι υποχρεωμένο να εφαρμόζει την κείμενη νομοθεσία και να επιβάλλει στους πελάτες των τραπεζών την εκπλήρωση των υποχρεώσεών τους, ανεξάρτητα από τον τρόπο που διαμορφώθηκαν.
Βέβαια, πολλές φορές η πολιτική εξουσία προσπαθεί να βοηθήσει τους καταναλωτές, μέσω της διαφοροποίησης του νομικού πλαισίου, όπως π.χ. έγινε με τα κόκκινα δάνεια, ιδιαίτερα αυτά που συνδέονταν με την «πρώτη κατοικία» των δανειοληπτών. Όμως, δεν μπορεί να λύσει το πρόβλημα, γιατί θα προκαλέσει ανεπιθύμητες παρενέργειες στη λειτουργία της αγοράς.
Για να μην υπάρχουν παρανοήσεις, κάθε λογικός άνθρωπος καταλαβαίνει ότι οι τράπεζες πρέπει να είναι κερδοφόρες.
Άλλωστε, μόνο σε αυτή την περίπτωση διασφαλίζονται οι καταθέσεις μας και η δυνατότητά μας να πραγματοποιούμε αποτελεσματικά συναλλαγές (να μην ξεχνάμε το bail-in που θεσμοθετήθηκε το 2016).
Το πρόβλημα αρχίζει όταν υποχρεωνόμαστε να επωμιστούμε δυσανάλογα μεγάλες επιβαρύνσεις, οι οποίες απλώς εξυπηρετούν υπερυψηλά κέρδη και μερίσματα.
Να αποσαφηνίσουμε επίσης ότι, φέρνοντας το παράδειγμα των τραπεζών, δεν εννοούμε ότι το πρόβλημα εξαντλείται στον τραπεζικό κλάδο. Τα ίδια ισχύουν για όλα τα ολιγοπώλια, γιατί καθένα από αυτά επιβάλλει τον δικό του «ιδιωτικό φόρο» στους καταναλωτές.
Θα πρέπει επίσης να τονιστεί ότι τα ολιγοπώλια προκαλούν αδικαιολόγητες επιβαρύνσεις στους καταναλωτές σε κάθε περίπτωση, ακόμη και όταν έχουν τις καλύτερες προθέσεις και στοχεύουν απλά σε εύλογα κέρδη.
Αυτό συμβαίνει γιατί, έχοντας δεδομένο τον καταναλωτή-πελάτη, δεν εξαντλούν όλα τα περιθώρια να λειτουργήσουν αποτελεσματικά και έτσι καταναλώνουν παραπάνω παραγωγικούς συντελεστές, αυξάνοντας το κόστος παραγωγής και κατ’ επέκταση τις τιμές των προϊόντων και υπηρεσιών τους.
*Ο κ. Μιχάλης Γκλεζάκος είναι καθηγητής Χρηματοοικονομικής.
Ακολουθήστε το Business Daily στο Google news
